عرشیت وجودی امام حسین علیه السلام در سلام‌های زیارت عاشورا

زیارت عاشورا با سلام آغاز می شود؛ اما این سلام تنها یک تحیت زبانی نیست بلکه زائر با سلام، به ساحت ملکوتی امامت وارد می شود. از همین رو، فرازهای آغازین زیارت عاشورا در حکم یک معرفی نامه فشرده از شخصیت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) با گزاره های هویتی و عرشی است.

هر سلام حامل معنایی است که یکی از خصائص و ویژگی های ممتاز حضرت را بیان می کند. مجموعه این عبارات، تصویری از جایگاه قدسی امام حسین(ع) ارائه می دهد.

 

♦️سلام؛ زبان معرفی امام

سلام در فرهنگ قرآن و روایات صرفاً یک تعارف نیست؛ سلام زائر در حقیقت نسبت او را با امام تعریف می کند و هم زمان شأن و منزلت ایشان را بازگو می نماید. از همین رو، سلام های آغازین زیارت عاشورا در کنار جنبه عاطفی، حامل لایه ای معرفتی هستند و به تدریج ابعاد مختلف شخصیت امام را آشکار می سازند.

 

♦️هویت عبودی در عنوان اباعبدالله

نخستین خطاب زیارت، السلام علیک یا اباعبدالله است. این کنیه حامل معنایی عمیق درباره جایگاه امام است. عنوان اباعبدالله یادآور محوریت بندگی خدا در شخصیت و حرکت امام حسین(ع) است.

 بندگی، اتصال انسان به عرش است و وجود مقام عبودیت، وجه عرشی امام را معرفی می کند.

در حقیقت نهضت کربلا اثبات و صیانت از عبودیت الهی و احیای دین بود و این معنا در همان آغاز زیارت بازتاب یافته است.

 

♦️امتداد رسالت در تعبیر ابن رسول الله

سلام دوم، با عبارت «السلام علیک یا ابن رسول الله»، امام را با نسبت به پیامبر اکرم(ص) معرفی می کند. این تعبیر تنها اشاره ای نسبی نیست، بلکه نشان دهنده امتداد خط رسالت در وجود امام حسین(ع) است که جنبه عرشی وجود ایشان را مجددا گوشزد می کند. بدین ترتیب، شخصیت حضرت در پیوند مستقیم با رسالت نبوی  فهمیده می شود و حرکت او ادامه همان مسیر هدایت الهی تلقی می گردد.

 

♦️اصطفای الهی در خیرة الله و ابن خیرته

در فراز السلام علیک یا خیرة الله و ابن خیرته، برگزیدگی الهی امام مورد تأکید قرار گرفته است. خیرة الله به معنای منتخب و برگزیده خداوند است؛ جایگاهی که ریشه در علم و حکمت الهی داشته و بیانگر وجود عرشی امام است. تعبیر ابن خیرته نیز نشان می دهد که این اصطفا در سلسله ای نورانی استمرار یافته است. این بیان، جایگاه امام حسین(ع) را در منظومه اصطفای الهی که جنبه عرشی و ملکوتی وجود امام است؛ روشن می سازد.

 

♦️پیوند با ولایت و طهارت در یابن امیرالمؤمنین و یابن فاطمة سیدة نساء العالمین

فراز«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ و َابْنَ سَیِّدِ الْوَصِیّینَ اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ فاطِمَةَ سَیِّدَةِ نِساَّءِ الْعالَمینَ » بر پیوند حضرت با ولایت، طهارت و عصمت تأکید دارد. یاد از حضرت فاطمه(س) جایگاه قدسی خاندان وحی را یادآور می شود و نشان می دهد که شخصیت امام حسین(ع) در دامان طاهرترین و عالی ترین مرتبه پاکی پرورش یافته است که نشان دهنده پرورش ایشان در موطنی عرشی است چراکه طهارت، عطیه ای ملکوتی است.

 

♦️عرشیت عنوان ثارالله

السلام علیک یا ثارالله و ابن ثاره، از عمیق ترین تعابیر زیارت است. نسبت دادن ثار به الله بیانگر آن است که خون ایشان به ساحت الهی منتسب شده و این انتساب، عظمت و قداست آن حضرت را نشان می دهد. این تعبیر، شهادت را به افق ملکوتی پیوند می دهد.

 

♦️ابدیت سلام

عبارت «علیکم منی جمیعاً سلام الله أبداً ما بقیت و بقی اللیل و النهار» سلام را از صورت یک خطاب آنی و مناسبتی خارج کرده و به پیوندی مستمر، پایدار و فرازمانی بدل می کند. زائر از سلامی سخن می گوید که با بقای او و با جریان شب و روز استمرار می یابد و نشان دهنده اتحادی وجودی و ماندگار است.

ابدیت سلام، ناظر به آن است که پیوند با امام در افق زمان عالم ماده محصور نمی ماند بلکه در افقی عرشی معنا می شود چرا که ابدیت، مربوط به سرای مادی نیست. گویی انسان مؤمن، در پرتو ولایت حسینی، جایگاه خود را در سلسله ای می یابد که از تاریخ عبور می کند و به افق بقا متصل می شود.

 

♦️هویت عرشی و اتصال اسمایی به الله

در میان عناوین فراز سلام در زیارت عاشورا، تعابیری دیده می شود که به نام جلاله الله اضافه شده اند؛ مانند ابا عبدالله، خیرة الله و ثارالله. این نسبت ها نشانگر هویتی عرشی و ملکوتی است. در منطق الهیات اسلامی، اضافه شدن یک وصف به الله بیانگر نوعی انتساب خاص ملکوتی و قرب وجودی است؛ نه نسبتی مادی.

بر این اساس، خصائص حضرت اباعبدالله(ع) را می توان خصائص ظلی دانست؛ یعنی ویژگی هایی که استقلال از خود ندارند، بلکه پرتوی از ملکوت الهی اند.

✍️ معصومه اسماعیلی

(مدیر گروه های امامت و فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعة الزهرا)